Khi con bước vào tuổi dậy thì, nhiều cha mẹ thốt lên:

–  Sao con thay đổi nhiều quá!

–  Cha mẹ nói con không nghe lời mà còn cãi lại.

–  Hồi nhỏ ngoan thế mà giờ khó bảo quá!

Con bạn có khi nào như vậy không? Con mình và nhiều con bạn mình từng như vậy.

Nhưng đó không hẳn lỗi của con mà cũng không phải lỗi của cha mẹ. Đó là một phần tự nhiên trong quá trình phát triển não bộ và hành vi ở tuổi dậy thì. Giai đoạn này, con đang chuyển từ thế giới của một đứa trẻ sang thế giới của một người lớn nhưng chưa đủ kỹ năng, trải nghiệm và kiểm soát để thích nghi hoàn toàn. Ở giai đoạn này, sự phát triển não bộ và hormone ảnh hưởng mạnh đến trạng thái cảm xúc, khiến con không phải lúc nào cũng kiểm soát được bản thân. Con có thể cảm thấy lạc lõng, không hiểu chính mình và thế giới xung quanh.

Có cha mẹ nhận được lời khuyên rằng: Không sao đâu, ai mà chẳng trải qua tuổi dậy thì, không có gì to tát cả, con sẽ vượt qua được và sẽ ổn hết thôi. Nhưng thực tế không phải đứa trẻ nào cũng vượt qua được tuổi dậy thì vui vẻ để trưởng thành nên bố mẹ hãy chú ý để cùng hỗ trợ con vượt qua giai đoạn này.

Trước đây chúng ta cho rằng, 18 tuổi là con đã trưởng thành, độc lập với gia đình, có thể có cuộc sống riêng của mình. Thực tế là tuổi dậy thì hiện giờ khác thế hệ trước rất nhiều, bắt đầu sớm và kết thúc muộn. Tuổi dậy thì có thể bắt đầu từ 12 tuổi. Các bạn trẻ đang trong tuổi trưởng thành có hàng trăm tỷ tế bào não và hàng nghìn tỷ những kết nối. Tuy nhiên những tế bào này được kết nối hoàn thiện với nhau khi cô gái khoảng 23 tuổi và chàng trai khoảng 25 – 28 tuổi.

Ba giai đoạn của tuổi dậy thì

Giai đoạn chớm dậy thì

– Từ 10 – 14 là tuổi chớm dậy thì. Rất nhiều câu hỏi của các bạn trẻ tập trung để làm sáng tỏ những câu hỏi chung “tôi có bình thường không?” Giai đoạn này, các hoạt động của hệ thần kinh rất mạnh mẽ khiến con có nhiều cái nhìn thay đổi. Khi còn nhỏ, con nghĩ cha mẹ là những người hoàn hảo thì nay con có thể nghĩ khác đi. Một số bạn cảm thấy khó chịu với cha mẹ, thấy cha mẹ lạc hậu, cổ hủ hoặc buồn chán. Có bạn còn cho rằng cha mẹ được ông trời gửi đến để làm cuộc sống của mình trở thành thảm họa. Các bạn ấy có thể cho rằng chính bản thân mình không bình thường. Vì vậy, cha mẹ cần dành thời gian để giúp con hiểu con đến từ đâu, giúp con hiểu là con bình thường như bao bạn trẻ khác.

Giai đoạn giữa dậy thì

Từ 14 – 18 tuổi được coi là giai đoạn giữa dậy thì. Các bạn trẻ đi tìm câu trả lời cho “tôi là ai?”. Con quan tâm nhiều đến bạn bè, ở bên bạn bè nhiều hơn cha mẹ. Giai đoạn này khó khăn nhất cho cả con và cha mẹ. Cha mẹ cần nhận ra rằng lúc này không thể yêu cầu, điều khiển con như khi con còn bé. Câu thần chú để cùng con vượt qua giai đoạn này là THƯƠNG LƯỢNG và THỎA HIỆP. Khi con còn nhỏ, cha mẹ có thể yêu cầu con đi đôi tất này, mặc bộ đồ kia, đi chơi cùng cha mẹ. Ở giai đoạn giữa dậy thì này, cha mẹ cần nhẹ nhàng trao đổi để đạt được thỏa thuận với con. Cuộc sống của cha mẹ sẽ tốt hơn rất nhiều khi thỏa hiệp với con để tránh những căng thẳng, để con tin tưởng cha mẹ.

Giai đoạn cuối dậy thì

Cuối dậy thì từ 18 – 28 tuổi: Câu hỏi chung của các bạn trẻ là “tôi sẽ đi về đâu?”. Đột nhiên giai đoạn này con nhận ra rằng, con cần công việc, cần tiền, cần thức ăn, cần xe và cần cha mẹ giúp đỡ để con có thể thực hiện những điều ấy. Lúc này con đã chín chắn hơn, đã nhận biết nhiều điều từ thế giới xung quanh và phát triển tính độc lập của bản thân. Quan hệ của cha mẹ và con thường trở nên tốt đẹp hơn.

Nhìn vào 3 giai đoạn trưởng thành này, chúng ta có thể thấy, giai đoạn giữa dậy thì là phức tạp nhất. Chúng ta cùng đi chi tiết vào những thay đổi của giai đoạn này.

Những thay đổi tâm lý điển hình của tuổi dậy thì

Bản lĩnh “người lớn” trong vỏ bọc trẻ con: Con bắt đầu khẳng định cái tôi của mình bằng cách đòi hỏi quyền quyết định cho chính mình như: chọn quần áo, bạn bè, sở thích, thời gian học tập… Tuy nhiên, sự độc lập này vẫn còn nửa vời vì con chưa đủ khả năng tự lập hoàn toàn, vẫn cần sự chỉ dẫn và hỗ trợ tinh tế từ cha mẹ.

Xuất hiện xu hướng chống đối cha mẹ: Khi con cảm thấy không được lắng nghe hoặc bị kiểm soát, con dễ phản ứng tiêu cực, tranh luận, cãi lý và thậm chí đóng cửa im lặng. Điều này không hẳn vì con hư, mà là vì con đang tập nói tiếng nói riêng của mình. Thay vì giận dữ hay áp đặt, cha mẹ hãy đối thoại bình tĩnh, lắng nghe nhu cầu sâu xa của con.

Cảm xúc thất thường: Con dễ vui, dễ buồn không rõ lý do. Hormone thay đổi làm cảm xúc con đôi khi thay đổi thất thường chỉ trong vài phút. Những chuyện nhỏ nhặt có thể làm con bật khóc hoặc nổi nóng. Không chỉ vậy, con còn nhạy cảm quá mức với lời nhận xét. Một lời chê nhẹ từ bạn bè hay bố mẹ có thể khiến con buồn bã, bực bội cả ngày.

Khủng hoảng hình ảnh bản thân: Sự thay đổi nhanh chóng về cơ thể khiến con cảm thấy ngại ngùng, bối rối hoặc hoang mang. Con có thể tự ti vì mụn, béo/ gầy, hoặc mùi của cơ thể. Con so sánh bản thân với bạn bè, đặc biệt là những hình ảnh hào nhoáng trên mạng xã hội, dễ dẫn đến tâm lý tự ti hoặc đua đòi. Nhiều khi con tự ti hoặc tự cao thái quá. Có bạn trở nên khép kín, mất niềm tin vào bản thân, trong khi bạn khác lại tỏ ra kiêu căng, ngạo mạn. Đó đều là dấu hiệu của sự bất an về cái tôi.

 Thay đổi trong các mối quan hệ

• Giảm gần gũi với cha mẹ: Con ít tâm sự, thích ở một mình hoặc gắn bó với bạn hơn là gia đình. Điều này khiến cha mẹ lo lắng, nhưng thật ra là diễn biến bình thường của việc phát triển tính độc lập.
• Gắn bó nhiều hơn với bạn bè: Bạn bè trở thành trung tâm thế giới của con, ảnh hưởng mạnh đến hành vi, ngôn ngữ và phong cách sống.
• Quan tâm đến giới tính khác: Tình bạn khác giới dần chuyển thành tình cảm rung động đầu đời, từ ánh mắt, tin nhắn, đến những xúc cảm khó diễn đạt. Đây là bước trưởng thành tự nhiên, nếu bị cấm đoán gay gắt có thể dẫn đến giấu diếm hoặc nổi loạn.

Nguyên nhân của những thay đổi tuổi dậy thì

Sự thay đổi trong tính cách, cảm xúc và hành vi của tuổi dậy thì không phải ngẫu nhiên. Chúng là kết quả của những biến chuyển to lớn bên trong cơ thể và tâm trí, kết hợp với các yếu tố xã hội tác động. Nguyên nhân của những thay đổi này:

Não bộ tuổi dậy thì là giai đoạn tái cấu trúc

Tuổi dậy thì là giai đoạn não bộ phát triển mạnh mẽ, nhưng không đồng đều. Có thể ví như một công trường đang xây dựng trên hai khu vực. Khu “xử lý cảm xúc” (amygdala, hệ viền) phát triển sớm, khiến con dễ phản ứng mạnh, cáu giận, bốc đồng. Trong khi đó, khu “kiểm soát hành vi” (vỏ não trước trán – prefrontal cortex) lại phát triển chậm hơn, phải đến khoảng 25 – 28 tuổi mới hoàn thiện.

Kết quả là:

• Con nghĩ cảm tính nhiều hơn lý trí.
• Con hành động nhanh hơn suy nghĩ.
• Con dễ bị cuốn theo cảm xúc và ảnh hưởng nhiều bởi bạn bè.
• Con không giỏi nghĩ tới hậu quả lâu dài.

Sự thay đổi hormone dẫn đến thay đổi cảm xúc

Sự tăng cao về hormone estrogen của bé gái và testosterone của bé trai ở tuổi dậy thì thúc đẩy ham muốn tình dục và tâm trạng thất thường. Điều này góp phần cho con có cảm xúc mãnh liệt, khó kiểm soát, dễ phản ứng thái quá với lời góp ý và dễ hiểu nhầm thái độ của cha mẹ, con tưởng đang bị chỉ trích. Khi cha mẹ nói nhẹ, con có thể cảm thấy bị công kích. Khi cha mẹ im lặng, con có thể nghĩ là bị ghét bỏ.

Ở tuổi này, dopamine cũng tăng cao tạo cho con cảm giác thích thú khi làm điều mới lạ. Điều này dẫn đến con thích nổi loạn và thử nghiệm giới hạn. Thêm vào đó, con không chỉ thay đổi về thể chất, mà còn bắt đầu đang xây dựng bản sắc cá nhân, con sẽ:

• Tự khẳng định cái tôi (thích khác biệt, muốn có chính kiến riêng).
• Thử nghiệm giới hạn (nói lại cha mẹ, cãi lý, thử làm trái).
• Tìm nhóm bạn để thuộc về (dễ chịu ảnh hưởng từ bạn bè hơn là cha mẹ).

Áp lực xã hội và kỳ vọng gia đình

Tuổi dậy thì là giai đoạn con bắt đầu quan sát và định hình vị trí của mình trong thế giới nên dễ bị giằng co giữa các mối quan hệ và kỳ vọng.

Con muốn khẳng định bản thân nhưng sợ thất bại: Con bắt đầu tìm kiếm cái tôi như muốn được công nhận là người độc lập, tài năng, khác biệt nhưng đồng thời cảm thấy lo lắng, sợ sai, sợ bị đánh giá. Con có thể thấy con rất muốn thử một việc mới nhưng lại chần chừ, cáu gắt hoặc bỏ cuộc giữa chừng vì nghĩ mình không làm được.

Bị kẹt giữa mong muốn của cha mẹ và ảnh hưởng từ bạn bè: Cha mẹ muốn con học giỏi, ngoan ngoãn trong khi bạn bè lại kéo con theo trào lưu, xu hướng mới, cách ăn mặc, nói chuyện… Con có thể rơi vào xung đột tâm lý, cảm thấy không biết mình nên sống theo ai.

Áp lực học tập ngày càng tăng: Kỳ vọng điểm số, thi cử, chọn trường, so sánh với bạn bè… dễ khiến con cảm thấy mệt mỏi, mất động lực, hoặc hành xử cực đoan (nổi loạn, trốn học, giấu bài điểm xấu…).

Điều đó không có nghĩa con nổi loạn hay vô lễ mà là một phần rất tự nhiên của quá trình trưởng thành. Con thử và sai để tìm ra mình là ai.

Cách cha mẹ nên ứng xử

Trở thành người bạn thực sự

• Lắng nghe nhiều hơn là phán xét
• Tôn trọng không gian riêng tư của con
• Chia sẻ về tuổi dậy thì của chính mình

Đặt giới hạn bằng sự tôn trọng

• Thảo luận và thống nhất các quy tắc
• Giải thích rõ hậu quả của các hành vi sai trái
• Kiên định nhưng không cứng nhắc

Giáo dục giới tính toàn diện

• Cung cấp kiến thức khoa học, đúng đắn
• Trả lời mọi thắc mắc một cách cởi mở
• Dạy con về các mối quan hệ lành mạnh

Hỗ trợ con xây dựng hình ảnh bản thân

• Khen ngợi nỗ lực thay vì ngoại hình
• Giúp con phát hiện và phát huy thế mạnh
• Khuyến khích lối sống lành mạnh

Tuổi dậy thì không phải là giai đoạn nổi loạn cần kìm hãm, mà là quá trình tái thiết não bộ cần sự kiên nhẫn và thấu hiểu. Khi hiểu não bộ của con đang phát triển như thế nào, cha mẹ sẽ bớt bối rối, bớt nóng giận và có thể giao tiếp hiệu quả, hỗ trợ con tốt hơn. Con không cần cha mẹ hoàn hảo mà cần cha mẹ luôn bên con, đúng lúc con cần. Vai trò của cha mẹ không phải là che chắn con khỏi cơn mưa ấy, mà là cùng con bước qua và trưởng thành từ những trải nghiệm đó. Bằng sự kiên nhẫn, thấu hiểu và yêu thương, bạn hoàn toàn có thể giúp con vượt qua giai đoạn khó khăn này một cách an toàn và lành mạnh.

Đằng sau vẻ ngoài cứng rắn của một thiếu niên đang lớn vẫn là đứa trẻ cần được yêu thương và thấu hiểu. Khi cha mẹ trở thành điểm tựa vững chắc, con sẽ có đủ can đảm để đối mặt với mọi thay đổi của tuổi dậy thì.