Trở về từ núi Kỳ Quan San
Tôi leo núi Kỳ Quan San 2 ngày. Ngày thứ 2 đi bộ 22 km, một mình xuống núi. Chân mỏi rã rời, tôi đã nhìn thấy bản làng lấp ló. Vài mảnh khói bếp lơ lửng trên đầu ngọn cây. Đi thêm chút nữa, tôi định gọi cho Súa thì cậu ấy gọi đến hỏi:
– Chị đang ở đâu?
– Tôi ở bản rồi, ở chỗ con đường nhỏ có cây cột điện sát đường và hai chuồng trâu.
– Chỗ đó là chỗ nào?
– Tôi không rõ, đợi chút để tôi hỏi người bản rồi gọi lại nhé.
Tôi đi thêm một đoạn, vào nhà dân nhờ một cậu trai gọi điện lại cho Súa nói nơi tôi đang đứng. Con đường bé tí chạy ngoằn ngoèo qua những ngôi nhà san sát nhau. Mấy em bé khoảng hơn một tuổi, mặt mũi lem luốc chơi đùa trên khoảng hiên nhà bé tẹo ngay sau lưng tôi. Mọi người thấy tôi lạ nên toả ra nhìn, dễ đến hơn chục người. Vài người đứng gần hỏi tôi từ đâu đến, ánh mắt thân thiện và vui vẻ khiến tôi thấy nhẹ nhàng và cùng trò chuyện.
Nói chuyện được một lát thì Súa đến, tôi chào mọi người và lên xe. Súa bảo tôi đã đi nhầm đường và đi quá 2 km. Tôi đã đi bộ qua con đường gồ ghề nhất nên xe chạy qua đoạn đường còn lại rất nhẹ nhàng. Súa chở tôi về chỗ gửi đồ hôm trước và hỏi tôi đi đâu tiếp. Trước khi xuống núi cậu dẫn đường (porter) bảo trong bản có homestay nên tôi bảo Súa chở đến đó. Súa không biết, hỏi mọi người xung quanh cũng không ai biết. Nghĩ một hồi cậu ấy bảo về nhà cậu ấy ngủ, cậu ấy không lấy tiền. Tôi hỏi gia cảnh nhà Súa, cậu ấy bảo có vợ và 3 con.
Ở nhà Súa
Tôi hơi lưỡng lự nhưng cuối cùng quyết định tin Súa và tin những người hiền lành trong bản. Thật lòng tôi muốn biết cuộc sống trong nhà người H’Mông như thế nào. Súa chở ngược tôi lên núi, cậu ấy nói tiếng H’Mông với vợ và mời tôi vào nhà. Vợ Súa mới 24 tuổi, trẻ măng và đã có 3 đứa con. Súa lấy cho tôi chiếc ghế nhỏ mời ngồi. Chân đang đau nên tôi ngồi nói chuyện với vợ Súa. Cô bé ngại ngùng, chỉ trả lời câu hỏi của tôi. Rồi lấp ló bên ngoài là vài người lớn và gần chục đứa trẻ. Có lẽ mọi người tò mò tôi là ai. Tôi bước ra chào mọi người, ai cũng cười thẹn thùng và chỉ trả lời câu hỏi của tôi ngắn ngủn. Mấy em bé len lén nhìn tôi, dù hỏi thế nào cũng không đáp lại.
Mọi người tản đi, tôi trở vào trong nhà và quan sát. Căn nhà được dựng bằng những cột chống chắc chắn với mái lợp bằng tấm xi măng. Vách nhà làm bằng những cây trúc lớn rạch ra rồi nẹp phẳng. Vì thế vách không kín, gió có thể lọt qua hàng nghìn khe để vào nhà. Mọi sinh hoạt ở trong căn phòng khoảng 35 mét vuông. Một góc ngay cửa là chiếc giường 1.6 mét vuông với chiếc màn cũ kỹ buông xuống và một đống chăn gối. Phía bên cạnh là sào vắt quần áo. Phía đối diện là một góc quây chuồng gà. Cạnh chuồng gà là một góc bếp với hai chiếc kiềng cùng vài chiếc nồi to nhỏ để lung tung. Sát phía sau bếp là góc nhỏ để rửa rau, rửa bát với thùng nước lớn để bên cạnh.
Góc cạnh cửa ra vào phía đối diện giường ngủ là những bao ngô, bao thóc và cả cỏ mới cắt cho trâu. Ở giữa phòng có một chiếc bàn để hai chiếc nồi cơm điện và vài thứ linh tinh. Cũng ở chỗ đó có một bóng điện duy nhất chỉ đủ sáng một khoảng. Khu giường ngủ và bếp tối lờ mờ nên Súa phải cài đèn pin trên đầu để nấu ăn. Ngay phía bên ngoài của căn nhà, cách một con đường khoảng một mét là nơi ở của một con trâu và ba con lợn bản. Phân trâu lợn dồn ngay xuống phía dưới nơi có vài gốc chuối. Vì thế ngồi trong nhà tiếng trâu, tiếng lợn ụt ịt, tiếng gà cựa quậy và mùi phân phảng phất.
Súa và vợ tiếp đãi tôi như một vị khách quý khiến tôi ngại ngùng. Súa nói tiếng Việt chưa quá tốt nên lúc xưng anh, lúc lại xưng em với tôi. Vợ cậu ấy còn kém hơn nên thường trả lời trống không. Súa lấy dép cho tôi đi, lấy ghế cho tôi ngồi, lấy nước cho tôi uống. Cậu còn chạy đi mượn chiếc màn gấp mới ở nhà ai đó về cho tôi và bé con ngủ. Súa hỏi tôi có muốn tắm không. Cả ngày leo núi, mồ hôi ướt rồi khô bao lần, tôi cũng muốn tắm. Nhưng không muốn phiền gia đình cậu ấy nên tôi bảo tôi chỉ rửa mặt và cậu ấy không cần lo cho tôi. Thế nhưng cậu ấy vẫn lấy nước ấm bê ra nhà tắm cũng là nhà vệ sinh ngay sát chuồng trâu để tôi rửa mặt. Cậu còn chu đáo bỏ chiếc khăn mặt vào đó. Tôi cảm động vì sự chu đáo của cậu ấy nhưng không thể dùng khăn mặt. Đó là chiếc khăn đen xì đã được dùng trong thời gian rất lâu.
Súa hỏi tôi muốn ăn cơm gì, ăn thịt thì để đi mua. Tôi bảo nhà Súa ăn gì thì cho tôi ăn đó, đừng nấu ăn cầu kỳ. Tôi cũng nói với cậu ấy là tôi muốn được sống cuộc sống của người H’Mông nên hãy để mọi thứ bình thường như khi không có tôi. Vậy nhưng khi rửa mặt xong, tôi đã thấy Súa và vợ đang vặt lông một con gà. Cậu ấy bảo, gà nuôi được thì ăn. Tôi cảm động quá vì mình được đối đãi quá thịnh tình.
Vợ Súa bế cậu con trai thứ ba quấy khóc. Súa nấu ăn rất nhanh. Một loáng sau, chiếc mâm được đặt trên giá bê ra giữa nhà. Con gà nhỏ, có lẽ chưa được một kg nên chặt được một tô thịt nhỏ. Trong mâm còn một đĩa rau cải luộc, một bát canh nước luộc gà và chén mắm ớt. Hai đứa nhỏ nhà bên cạnh là con anh trai Súa thấy cơm dọn ra cũng đi vào. Vợ Súa hỏi bằng tiếng H’Mông rồi lấy hai tô nhựa bới cơm và gắp mỗi tô hai miếng thịt đưa cho các bé. Súa gắp cho tôi vài miếng gà ngon. Vợ chồng cậu ấy và mấy đứa nhỏ cũng không gắp nhiều. Vì vậy con gà gầy guộc nhưng ăn xong vẫn còn một nửa.
Cả nhà ngồi ăn cơm, chỉ Súa nói chuyện với tôi. Tôi hỏi chuyện về công việc trong bản. Súa bảo, nhiều năm nay nhờ những người leo núi ở Nhìu Cồ San và Kỳ Quan San mà người trong bản có thêm công việc mới. Trên núi Kỳ Quan San có ba lán, nghỉ được cả hai trăm người mỗi đêm. Núi Nhìu Cồ San có thể nghỉ được một trăm người mỗi đêm. Mùa leo núi từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau, mỗi người ở đêm trên lán phải trả 100 nghìn. Hàng nghìn người leo hai núi này cần số lượng xe ôm chở vào chân núi (150 đến 200 nghìn/ lượt) và người dẫn đường (350 nghìn/ ngày) leo núi cũng rất lớn. Vì vậy trong mùa leo núi, nhiều người dân trong bản có thêm thu nhập. Súa cũng sắm chiếc xe chạy đường núi để chở xe ôm.
Ăn xong, tôi rủ hai em bé nhà Súa và một cô bé nhà bên cạnh đi dạo quanh bản. Đã quen hơn với tôi nên khi hỏi chuyện, các bé đã đáp lại vui vẻ. Ánh điện đường, điện từ nhà dân soi rõ con đường dốc chúng tôi đi. Khoảng 9 giờ tối, vợ chồng Súa cẩn thận dải một cái chăn lên chiếc chiếu dưới sàn nhà, đặt vào hai chiếc gối và chăn rồi mở chiếc màn chụp ra. Súa bảo tôi và cô con gái bảy tuổi vào ngủ. Một lát sau cậu con trai sáu tuổi nhà Súa về, tôi bảo cậu bé vào ngủ cùng nhưng cậu nhất định lấy chiếc đệm nhỏ và chiếc chăn ra phía mấy bao ngô thóc để ngủ. Tôi hỏi cô bé nằm cùng và được biết, hàng ngày hai chị em nằm ở chỗ tôi với chiếc màn rất xấu chứ không phải như hôm nay.
Trong giấc ngủ lơ mơ, đôi ba lần tôi nghe tiếng dế râm ran, tiếng ngủ mê của chú lợn ngoài chuồng. Những ký ức tươi mát quen thuộc tuổi thơ ùa vào trong giấc ngủ ngon lành của tôi
Sáng hôm sau
Trâu, lợn và gà đều thức dậy sớm. Tiếng giục giã đòi ăn của chúng lẫn những con lợn con gà hàng xóm làm ồn cả một vùng khi trời mới tờ mờ sáng. Vợ chồng Súa đã thức dậy nhưng không muốn làm tôi và mấy đứa trẻ thức giấc nên không bật điện mà chỉ dùng chiếc đèn pin đeo trên đầu để làm việc. Tôi thấy tiếng tiếng bước chân đi lại nhè nhẹ, tiếng lủng củng nồi xong, tiếng xắt cỏ cho bò hoà vào tiếng mấy con vật đòi ăn.
Trời sáng hẳn, chúng tôi thức dậy thu dọn chăn màn rồi ra ngoài. Tôi ra bể nước lớn dùng chung cho mấy gia đình để đánh răng, rửa mặt. Vừa ngồi xuống thì vợ Súa bê ra cho tôi chậu nước ấm với chiếc khăn ngày hôm qua. Tôi ngại ngùng vì sự chu đáo của hai vợ chồng. Vào trong nhà thì bữa sáng đã chuẩn bị xong, tô gà hôm qua còn thừa và tô canh rau cải mới nấu. Nổi bật giữa mâm là tô mì tôm với một quả trứng chiên bên trên. Súa bảo tô mì đó dành cho tôi. Tôi thấy ngại nên chỉ xẻ một góc, phần còn lại nhờ vợ Súa ăn giúp. Khi chúng tôi ăn gần xong thì cậu bé con đi đâu về, vợ Súa lấy cơm cho bé. Cô con gái đi vào sau và Súa đưa cho bé phần còn lại của tô mì. Nhìn đôi mắt mở to ngạc nhiên, tôi biết rằng tô mì làm bé rất vui.
Tôi sang nhà anh trai Súa ở ngay phía đối diện và chung chiếc sân nhỏ để hỏi thăm. Căn nhà rộng hơn nhà Súa, chia vách một bên là bếp và bên kia là để ngủ và sinh hoạt. Vợ chồng anh trai Súa nói tiếng Việt khá tốt nhưng cũng cười với tôi nhiều hơn là nói. Ba đứa nhỏ mỗi đứa một tô cơm ăn sáng ở ba góc khác nhau. Cậu bé hai tuổi bê tô cơm nghiêng ngả làm đổ canh ra ngoài để đi trốn sau cánh cửa khi tôi lại gần. Buổi sáng lạnh nhưng cậu bé không mặc quần và đi chân đất. Cậu lấm lét một lúc rồi không cưỡng lại được sự vẫy gọi của tôi nên ra ngồi bên bậc cửa cùng tôi
Sáng thứ hai, các cô bé cậu bé rộn ràng trong trang phục người H’Mông để đến trường. Đứng phía sau nhà Súa tôi có thể nhìn thấy trường học khang trang với tiếng trẻ rộn ràng cười đùa. Súa bảo, ở trường này những em bé xa tít trong núi phải đến đây ở trong ký túc xá của trường và được các cô chăm sóc, cuối tuần bố mẹ đến đón. Các bạn nhỏ đi học không những không phải đóng học phí mà còn được hỗ trợ thêm gạo nên hầu hết các bé đến trường. Nghe vậy tôi cũng vui, chỉ một vài thế hệ nữa thôi, người dân bản sẽ khác hơn hôm nay rất nhiều.
Tôi đứng ngay con đường trước cửa nhà Súa quan sát cuộc sống buổi sáng của người trong bản. Mấy đứa trẻ đi học, Súa giúp mẹ đi làm nương. Anh trai Súa dẫn cậu bé con hai tuổi lên nương còn vợ anh dắt theo con trâu phía sau. Cả nhà chỉ còn mình tôi với vợ Súa và cậu bé trên lưng.
Khoảng 10 giờ sáng mới có xe về Lào Cai nên tôi lê đôi chân đi một vòng lên phía nương ngắm ruộng bậc thang đang kỳ nước đổ. Hôm trước trên đường xuống núi, tôi đã thấy người dân làm mương dẫn nước từ con suối xuống bản. Nước từ đó toả ra những đỉnh đồi rồi chảy dần xuống những nương bậc thang phía dưới. Hàng trăm bậc thang, lớp nọ nối tiếp lớp kia chảy xuống tận chân núi. Nước hoà lẫn màu bùn thành màu vàng đục phủ nửa quả núi, thỉnh thoảng xen lẫn màu xanh của vài vạt ngô và màu cây rừng phía xa.
Người H’Mông ở quần tụ lại một nơi trên sườn núi nên sân và vườn thường nhỏ. Những ngôi nhà hầu hết đã thay bằng mái tôn. Một vài căn nhà đã xây bằng gạch, một số khác vách nhà làm từ cây trúc hay gỗ. Người dân ở đây thật may mắn vì được sống ở nơi thênh thang, được thở bầu không khí trong lành và hoà quyện với thiên nhiên tươi mát. Tôi bỗng nhớ ngày còn nhỏ, làng tôi cũng nhiều bóng cây, cũng có tiếng dế râm ran ban đêm và được ngắm sao trời.
Tôi đi xuống cửa hàng bán tạp hoá và thực phẩm để mua thịt và trái cây cho nhà Súa. Tôi nói rằng những thứ này là để bày tỏ lòng cảm ơn việc đối xử quá tốt của gia đình Súa. Khi chuẩn bị về, Súa đưa cho tôi một bọc rau cải mèo mới hái trên nương bảo tôi mang về làm quà. Chưa đến một ngày ở cùng gia đình, tôi cảm nhận được tình cảm và sự nồng ấm của gia đình Súa. Tôi rất cảm động, chào tạm biệt và hẹn một ngày nào đó gặp lại.
