Con đang tuổi dậy thì có nhiều hành vi không theo tiêu chuẩn của cha mẹ. Do đó nhiều cha mẹ thường tập trung vào việc điều chỉnh hành vi của con như: Con không được làm cái này, không được làm cái kia hoặc cấm đoán hay buộc con phải làm việc này việc kia. Thực ra tất cả những hành vi, lời nói của con chỉ là phần ngọn. Nếu cha mẹ chỉ chăm chăm sửa phần ngọn sẽ không giải quyết được vấn đề. Kinh nghiệm của mình trong việc làm cha mẹ là không nên chỉ tập trung vào việc điều chỉnh hành vi của con mà nên ưu tiên nuôi dạy con với những giá trị đúng đắn.
Cuộc sống có những thứ thay đổi nhanh chóng nhưng cũng có những giá trị bất biến với thời gian. Những thay đổi nhanh chóng nhất mà chúng ta đang chứng kiến là công nghệ và mọi thứ gắn với công nghệ như công nghệ thông tin hay trí tuệ nhân tạo. Nhưng ngược lại, có những giá trị trường tồn không thay đổi. Những giá trị đó chính là những thứ chúng ta nên dạy cho con cái. Đó là giá trị sống, tình yêu thương, lòng trắc ẩn và sự biết ơn, sự trung thực, trách nhiệm và tôn trọng sự khác biệt.
Giá trị sống – nền tảng của một con người
Giá trị sống là những nguyên tắc, niềm tin và chuẩn mực đạo đức mà chúng ta coi trọng và theo đuổi trong cuộc sống. Đó như kim chỉ nam, định hướng hành vi và ra quyết định của mỗi người. Các giá trị đó là sự tử tế, trung thực, lòng trắc ẩn, đồng cảm, tôn trọng và trách nhiệm… Chúng hình thành lên tính cách và góp phần vào sự phát triển và hạnh phúc cá nhân của ta. Cha mẹ dạy cho con những giá trị đúng đắn sẽ giúp con phát triển nền tảng đạo đức và niềm tin mạnh mẽ. Nền tảng này sẽ cung cấp một khung đạo đức để con phân biệt đúng sai, thiện ác và đưa ra những lựa chọn phù hợp trong các tình huống khác nhau.
Giá trị sống còn là nguồn sức mạnh tinh thần giúp con vượt qua những thử thách và khó khăn trong cuộc sống. Đối với con đang ở tuổi dậy thì, việc xây dựng giá trị sống vững chắc càng trở nên quan trọng trong việc định hình nhân cách của con. Khi con hiểu rõ những giá trị mình coi trọng, con sẽ có xu hướng hành động theo những giá trị đó, từ cách cư xử với bạn bè, mọi người đến thái độ với công việc và cuộc sống. Cha mẹ chính là những người có ảnh hưởng sâu sắc nhất trong quá trình này.
Vì xây dựng giá trị sống quan trọng nên chúng ta thường đặt câu hỏi như:
- Những giá trị cốt lõi nào là quan trọng nhất trong hành trình nuôi dạy con?
- Làm thế nào để gieo trồng những giá trị ấy trong cuộc sống hàng ngày?
- Làm thế nào để con tiếp thu được những giá trị ấy?
Trẻ em sinh ra như một tờ giấy trắng. Cha mẹ viết lên đó giá trị sống. Những giá trị đó được gieo trồng mỗi ngày từ trái tim người lớn, đặc biệt là người làm cha mẹ. Vì muốn nuôi dạy một đứa trẻ biết sống tử tế, cha mẹ cũng cần sống tử tế với chính mình. Vì muốn con lớn lên là chính con, chúng ta cần là người đồng hành, không phải người điều khiển. Dưới đây là những gợi ý về giá trị sống mà cha mẹ nên hướng cho con.
Tình yêu thương, lòng trắc ẩn và sự biết ơn
Tình yêu thương và lòng trắc ẩn là biết yêu thương, quan tâm, chia sẻ với người khác, biết nói và hành động tử tế, không thờ ơ trước nỗi buồn, đau khổ của ai đó. Tình yêu thương là gốc rễ cho mọi mối quan hệ con người, là sợi dây liên kết bền chặt giữa con người với nhau. Một đứa trẻ được nuôi dưỡng trong sự yêu thương sẽ phát triển khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần. Khi biết yêu thương, con cũng dễ dàng mở lòng, tin tưởng và biết đồng cảm với người khác.
Lòng trắc ẩn giúp con không chỉ sống cho riêng mình, mà còn biết quan tâm đến cảm xúc và hoàn cảnh của người xung quanh. Biết ơn giúp con sống tích cực, không đòi hỏi vô độ và nhận ra điều tốt đẹp từ những điều nhỏ bé. Đây là những điều giúp con không trở thành người vô cảm, ích kỷ trong thế giới ngày càng cạnh tranh.
Cha mẹ có thể dạy con có lòng yêu thương, trắc ẩn và biết ơn như:
- Biết ơn các anh hùng, liệt sĩ, những người có công đã xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Mỗi dịp lễ lớn của đất nước như ngày 30/4, ngày 7/5, ngày 2/9, cha mẹ nên nhắc nhở con vì sự hy sinh của cha ông để chúng ta có ngày hôm nay.
- Cảm thông, chia sẻ khi thấy người khác buồn đau.
- Biết chia sẻ đồ dùng, thức ăn hoặc cảm xúc với người khác.
- Biết xin lỗi khi làm điều chưa đúng.
- Biết nói những lời động viên giúp người khác có thêm niềm vui.
- Quan tâm đến cảm xúc của người thân và bạn bè.
- Giúp đỡ người khác trong khả năng của mình.
Ngoài ra cha mẹ cũng hãy dạy con biết yêu thương chính mình. Yêu thương bản thân không phải là tự mãn hay ích kỷ, mà là sự tôn trọng, chăm sóc và nuôi dưỡng bản thân. Chỉ khi yêu chính mình, con mới có thể yêu thương và giúp đỡ người khác. Một cơ thể khỏe mạnh, một tâm hồn giàu cảm xúc và nhiều năng lượng mới có thể mang lại niềm vui, chia sẻ và giúp đỡ những người xung quanh. Đây là nền tảng để con có thể sống một cuộc sống hạnh phúc và khỏe mạnh.
Yêu bản thân có thể hiểu là:
- Chăm sóc cơ thể: Ăn uống lành mạnh, tập thể dục thường xuyên và ngủ đủ giấc.
- Chăm sóc tinh thần: Đối xử với bản thân bằng sự thông cảm và yêu thương.
- Chấp nhận bản thân: Yêu những gì thuộc về mình, cả điểm mạnh và điểm yếu.
Cha mẹ có thể dạy con giá trị này bằng cách nào?
Như mình đã nói trong bài viết cha mẹ là tấm gương cho con học tập, muốn con học được giá trị sống nào, cha mẹ cần làm gương về giá trị sống đó. Cha mẹ muốn con học được tình yêu thương và lòng trắc ẩn thì cha mẹ cũng cần có giá trị đó. Cha mẹ có thể kể cho con nghe những câu chuyện tử tế trong đời sống. Cha mẹ cũng khuyến khích con thể hiện hành động yêu thương như giúp ông bà dọn dẹp, chia sẻ đồ ăn với bạn bè, cảm ơn khi nhận được một điều tốt lành.
Tránh điều gì khi dạy con yêu thương?
- Không ép con phải chia sẻ mọi thứ mà dạy con biết yêu thương từ sự tự nguyện.
- Không khen con chỉ vì con ngoan mà hãy khen khi con có hành động cụ thể thể hiện sự quan tâm và tử tế.
Dạy con tính trung thực – hạt mầm của lòng tin và chính trực
Trung thực là sự ngay thẳng, chính trực và khả năng tự chịu trách nhiệm với hành vi của mình. Trung thực là sống thật với chính mình và người khác, từ suy nghĩ đến hành động. Đây là nền tảng để xây dựng niềm tin đối với người xung quanh.
Trong hành trình trưởng thành, con sẽ đối mặt với rất nhiều lựa chọn, giữa việc nói ra sự thật hay che giấu, giữa việc sống đúng giá trị hay làm điều dễ dàng hơn để được khen, để không bị phạt hoặc để hòa nhập với cộng đồng. Cha mẹ hãy giúp con hiểu rằng, trung thực không chỉ là không nói sai sự thật, mà còn là dám nhận lỗi và chịu trách nhiệm với hành động, không phóng đại sự việc để lấy lòng người khác, thể hiện cảm xúc thật thay vì gồng mình sống theo kỳ vọng. Khi con học được cách nói thật, dù điều đó có thể khiến con bị trách móc là khi con đang bước những bước đầu tiên vào thế giới của người sống có bản lĩnh và đáng tin.
Cách cha mẹ nuôi dưỡng sự trung thực nơi con
- Tạo không gian an toàn để con nói thật: Khi con phạm lỗi, đừng vội trách mắng hay phạt nặng mà nên hỏi con “chuyện gì đã xảy ra và con cảm thấy thế nào? Dù điều con nói là gì, mẹ vẫn luôn muốn con chia sẻ thật lòng”.
- Nêu gương – trung thực trong từng hành vi nhỏ: Cha mẹ đừng nói dối trước mặt con dù chỉ là “nói với cô là mẹ không có nhà nhé!”. Đồng thời cha mẹ cũng phải thành thật khi mình sai như: “Mẹ nóng giận và nói hơi nặng lời. Mẹ xin lỗi con.”
- Khen ngợi khi con nói thật, đặc biệt là lúc con sai: Cha mẹ có thể nói “cảm ơn con vì đã dũng cảm nói sự thật. Điều đó quan trọng hơn cả việc con đúng hay sai.” Hoặc ghi nhận nỗ lực trong việc nói thực của con: “Mẹ biết nói ra điều đó không dễ, mẹ rất trân trọng lòng trung thực của con.”
- Dạy con phân biệt giữa sự trung thực và nói thật để làm tổn thương: Trung thực không có nghĩa là phũ phàng. Giúp con học cách nói sự thật với lòng tôn trọng và sự tử tế. Ví dụ: Con thấy ai đó đi làm về trong thang máy người có mùi, hãy giúp con hiểu rằng trong trường hợp đó nên im lặng, không nên nói ra những lời không hay.
- Cha mẹ có thể tạo “góc trung thực trong nhà” – nơi con có thể để lại giấy nhắn nặc danh nếu có điều khó nói trực tiếp. Cha mẹ cam kết không phán xét hay phạt con khi nhận những lời đó, mà chỉ phản hồi với sự thấu hiểu.
Trách nhiệm – nền tảng của sự trưởng thành
Trách nhiệm là khả năng nhận biết vai trò của mình trong mỗi hành động, biết hậu quả của hành động đó và cam kết với chính mình để làm điều đúng đắn. Cha mẹ dạy con về trách nhiệm không chỉ dừng ở việc nhà hay học tập, mà bao gồm trách nhiệm với bản thân, gia đình, xã hội và môi trường.
Một đứa trẻ có tinh thần trách nhiệm sẽ:
- Dám nhận lỗi và sửa sai.
- Biết giữ lời hứa.
- Chủ động trong học tập, sinh hoạt và quan hệ xã hội.
- Biết cân bằng quyền lợi và nghĩa vụ, biết rằng quyền lợi phải đi cùng trách nhiệm.
- Biết quan tâm đến người khác và vai trò của mình trong tập thể.
Trách nhiệm không tự nhiên mà có, nó được hình thành qua mỗi ngày sống cùng nhau. Cha mẹ nên dạy con từ khi còn nhỏ, không phải việc lớn hay nhỏ, mà là thái độ con có trách nhiệm khi thực hiện. Hãy bắt đầu từ việc nhỏ, đúng độ tuổi:
- Trẻ 3–5 tuổi: Dọn đồ chơi, bỏ quần áo vào giỏ giặt.
- Trẻ 6–9 tuổi: Tự chuẩn bị cặp sách, giúp cha mẹ rửa bát, lau bàn.
- Trẻ 10–12 tuổi: Tự lên kế hoạch học, làm việc nhóm, tưới cây, làm việc nhà giúp cha mẹ.
- Tuổi dậy thì: Giúp đỡ việc nhà, quản lý thời gian cá nhân, ngân sách, chịu trách nhiệm với lựa chọn trong học tập và quan hệ bạn bè.
Trách nhiệm không chỉ là làm đúng, mà là chịu trách nhiệm khi làm sai. Khi con quên làm bài tập, đừng vội cứu con bằng việc giải thích với cô giáo. Thay vào đó, hãy hỏi: “Con sẽ làm gì để khắc phục? Mẹ có thể giúp gì để con nhớ lần sau?”. Hãy dạy con hiểu rằng hậu quả không phải là hình phạt, mà là cơ hội để học lớn lên.
Ngoài trách nhiệm với gia đình, con còn cần học trách nhiệm với môi trường và xã hội. Cha mẹ không cần phải tổ chức hoạt động lớn để dạy con về trách nhiệm cộng đồng và môi trường mà có thể bắt đầu từ những việc nhỏ như:
- Giúp đỡ hàng xóm lớn tuổi, xách đồ, tưới cây, dọn dẹp
- Tham gia dọn rác ở công viên, khu phố
- Tắt điện – tiết kiệm nước để bảo vệ môi trường
- Quyên góp đồ cũ, sách vở, áo ấm cho bạn nghèo
- Chia sẻ kỹ năng nhỏ (hướng dẫn bạn bè học bài, dùng máy tính…)
Những việc đó để giúp con hiểu rằng hành động của con dù nhỏ nhưng tạo ra tác động có ý nghĩa, con có thể đóng góp cho thế giới này tốt đẹp hơn
Cha mẹ là tấm gương cho con học tập về trách nhiệm
- Khi bạn giữ lời hứa với con, bạn đang dạy con giữ lời.
- Khi bạn nhận lỗi trước con khi nóng giận, bạn dạy con rằng lỗi sai không xấu – trốn tránh mới là điều đáng sợ.
- Khi bạn đi làm đúng giờ, quan tâm đến người thân, giữ lời với bạn bè, bạn đang gieo vào con hình ảnh về một người trưởng thành đáng tin cậy.
- Khi bạn có trách nhiệm với cộng đồng, giữ gìn môi trường, con sẽ học được trách nhiệm từ bạn.
Tôn trọng sự khác biệt
Tôn trọng không chỉ là hành động lịch sự, mà là một thái độ tốt đối với bản thân và người khác. Tôn trọng bao gồm sự thừa nhận giá trị của người khác, lắng nghe và hiểu người khác và đặt ra ranh giới lành mạnh trong mọi mối quan hệ. Tôn trọng sự khác biệt là không đánh giá người khác qua ngoại hình, giới tính, tôn giáo…
Xã hội đa dạng với nhiều vùng miền, nhiều quốc gia và nhiều nền văn hóa khác nhau. Mỗi nơi, con người có cách sống và suy nghĩ khác nhau, cá tính không giống nhau nên con cần học cách tôn trọng sự khác biệt, biết chấp nhận và tôn trọng cá tính, lựa chọn của người khác để sống hòa hợp. Đặc biệt tương lai các con có thể là những công dân toàn cầu, đi nhiều nơi, giao lưu nhiều người thì việc tôn trọng sự khác biệt càng cần học hỏi.
Tại sao cần tôn trọng sự khác biệt?
- Giúp con xây dựng sự tự tin và thể hiện cá tính: Khi con tôn trọng sự khác biệt, người khác cũng tôn trọng con giúp con tự tin thể hiện cá tính mà không sợ bị chê bai. Khi con cảm thấy mình được tôn trọng, con sẽ phát triển sự tự tin và khả năng đưa ra quyết định đúng đắn.
- Giúp tạo dựng mối quan hệ bền vững: Tôn trọng là yếu tố quyết định trong việc xây dựng những mối quan hệ lành mạnh và bền vững, từ gia đình, bạn bè đến những mối quan hệ ngoài xã hội. Khi con biết tôn trọng, con cũng học được cách nhận được sự tôn trọng từ người khác.
- Tôn trọng sự khác biệt giúp con phát triển lòng bao dung và tránh thái độ phân biệt. Con không nên phân biệt màu da, dân tộc, vùng miền…
- Giúp con hiểu và giữ gìn các ranh giới: Tôn trọng cũng có nghĩa là biết đặt và bảo vệ ranh giới của chính mình và của người khác. Khi con hiểu rằng mỗi người đều có quyền tự quyết định về bản thân, con sẽ học cách cư xử lịch sự và biết khi nào cần giữ khoảng cách.
- Bên cạnh đó, con cần học cách nói không khi điều gì đó không phù hợp với bản thân. Việc biết từ chối một cách lịch sự không chỉ giúp con tôn trọng bản thân mà còn giúp con xây dựng các mối quan hệ lành mạnh hơn.
Tôn trọng là khi:
- Lắng nghe khi người khác nói, không cắt lời.
- Chấp nhận sự khác biệt, dù là về quan điểm, sở thích hay cách sống.
- Tôn trọng thời gian và không gian của người khác, không xâm phạm vào quyền riêng tư.
Cách dạy con tôn trọng sự khác biệt:
Không có lời dạy nào thuyết phục hơn chính hành động của cha mẹ. Cha mẹ muốn con học về tôn trọng sự khác biệt thì bản thân mình cũng phải tôn trọng sự độc đáo của mỗi người, không chê bai con và không chê bai người khác trước mặt con. Khi con chê bai ai đó, cha mẹ cũng cần uốn nắn con. Bên cạnh đó, cha mẹ cũng tôn trọng con, không ép buộc con phải làm theo ý mình. Con không thích chơi bóng đá mà thích chơi bóng rổ thì nên cổ vũ theo cái mà con thích.
Nếu cha mẹ luôn tôn trọng ý kiến và cảm xúc của người khác, con sẽ tự động học theo. Khi bạn lắng nghe một người bạn hoặc đồng nghiệp mà không cắt lời, bạn đang dạy con cách thể hiện sự tôn trọng.
Ví dụ, bạn có thể nói:
- Con thấy không, bạn A tóc xoăn còn bạn B tóc thẳng, cả hai đều rất đẹp!
- Con chê bạn xấu vì da ngăm đen thì mẹ nên giải thích: Mỗi người có vẻ đẹp riêng, da ngăm đen nhưng khỏe khoắn và hợp với nét duyên của bạn ấy.
- Bác hàng xóm lắm chuyện thì có thể nói: Bác ấy nói nhiều quá nhưng con không cần tranh luận với bác ấy.
Cha mẹ có thể khuyến khích trải nghiệm đa dạng văn hóa như đưa con đến thăm bà con dân tộc thiểu số ở Tây Bắc, Tây Nguyên hay vùng Ninh Thuận, Bình Thuận; tham gia lễ hội văn hóa, học nấu món ăn các nước…
Tóm lại: Tôn trọng khác biệt = hiểu + chấp nhận + không tổn thương người khác. Cha mẹ là tấm gương cho con học theo. Cách bạn đối xử với người xung quanh sẽ định hình thái độ của con.
Ngoài những giá trị quan trọng này, cha mẹ cũng cần dạy con thêm những giá trị khác để giúp con hình thành nền tảng đạo đức vững trãi, tự tin trước cuộc sống nhiều thay đổi. Bạn có thể đọc thêm bài viết về những giai đoạn phát triển của tuổi dậy thì để hiểu con hơn và xây dựng giá trị sống cốt lõi hiệu quả hơn.
