Ngày còn học ở New Zealand, nhà mình gần trường mẫu giáo nên thỉnh thoảng hay cùng con trai vào trường đi dạo sau giờ học. Mỗi lần đến, mình luôn nhìn tấm bảng làm bằng gỗ nhỏ xinh ngay cổng vào với dòng chữ “parents are role models” (cha mẹ là hình mẫu của các con) như nhắc nhở cách mình dạy con. Mình tin rằng, cha mẹ là tấm gương quan trọng nhất cho con quan sát, học hỏi để hình thành lên những giá trị cốt lõi của bản thân. 

Nghiên cứu của Đại học Cambridge chỉ ra rằng 93% hành vi của trẻ hình thành từ quan sát người lớn. Theo một nghiên cứu khác của ĐH Harvard, 68% trẻ trong độ tuổi dậy thì thừa nhận có suy nghĩ và hành vi giống cha mẹ mình dù không muốn. Điều đó cho ta thấy rằng, con học nhiều điều từ chính cách cha mẹ sống và làm gương.  

Cha mẹ không chỉ là người nuôi lớn con bằng bữa cơm, giấc ngủ, yêu thương mà còn là tấm gương lớn và quan trọng nhất để con học cách làm người tử tế. Con cái không học từ lời nói suông mà học bằng mắt và cảm nhận. Các con quan sát cách cha mẹ hành động trong cuộc sống, cư xử với người khác, cách đối diện với khó khăn, cách phản ứng khi tức giận hay cách họ đối xử với chính mình.

Việc làm gương cho con còn quan trọng hơn khi con đến tuổi dậy thì. Giai đoạn này là bước ngoặt tâm lý. Con đang tìm bản sắc riêng, dễ phản ứng và không còn ngoan ngoãn tin mọi điều cha mẹ nói như khi còn nhỏ. Thay vào đó, trẻ quan sát nhiều hơn, đặt câu hỏi và bắt đầu hình thành những giá trị cá nhân. Những giá trị này lại thường dựa trên hình mẫu gần gũi nhất chính là cha mẹ. Đây là giai đoạn mà lời nói ít hiệu quả hơn hành động. Nếu cha mẹ nói một đằng nhưng sống một nẻo, con sẽ nhận ra ngay và khoảng cách dần hình thành. Ngược lại, nếu cha mẹ sống đúng với điều mình kỳ vọng ở con, sự tin tưởng và tôn trọng sẽ được vun đắp tự nhiên.

Bạn không thể dạy con nếu lời nói đi ngược hành động

Bạn không thể dạy con trung thực nếu bản thân mình không trung thực. Khi có người gọi cửa, bạn nói với con: “Nói là mẹ không có nhà!” thì bạn đã dạy con rằng nói dối là chấp nhận được. Con học trung thực từ sự thẳng thắn của cha mẹ. Bạn hãy nói thật trong khả năng có thể, thậm chí cả khi điều đó khó khăn để con tin mọi lời nói của cha mẹ và không nói dối.  Nếu lỡ dối con, bạn hãy thành thật xin lỗi và giải thích lý do.

Bạn về nhà chỉ xem tivi, điện thoại khiến con nghĩ học chỉ dành cho trẻ con. Bạn cũng khó nhắc nhở con về việc sử dụng tivi hay điện thoại trong thời gian dài. Bạn la hét khi tức giận khiến con nghĩ bạo lực ngôn từ là cách giải quyết vấn đề. Bạn trốn tránh khó khăn tạo cho con hình thành tâm lý sợ thất bại.

Hãy làm gương cho con:

• Cha mẹ giữ lời hứa, con sẽ học được sự tin cậy vào bố mẹ và tầm quan trọng trong việc giữ lời hứa.
• Con học sự tử tế từ cách cha mẹ cư xử hàng ngày. Cha mẹ sống nhân ái, con sẽ học cách yêu thương và nuôi dưỡng lòng trắc ẩn.
• Bạn muốn con nỗ lực trong học tập và không bỏ cuộc dễ dàng thì cho con thấy chính bạn đang nỗ lực. Bạn học thêm kỹ năng mới, làm việc chăm chỉ mỗi ngày, gặp khó khăn thì không than vãn mà tìm giải pháp. Bạn kể cho con nghe những lần bạn cũng từng mệt mỏi, muốn bỏ cuộc nhưng bạn đã vượt qua.
• Cha mẹ có lối sống lành mạnh, có những thói quen lành mạnh, con sẽ quan sát và học theo. Cha mẹ có thói quen tập thể dục hàng ngày, ăn thức ăn giàu chất xơ, ít dầu mỡ con sẽ quan sát và có ý thức với việc tập thể thao và ăn uống lành mạnh.
• Cha mẹ cho con thấy rằng bố mẹ yêu việc học và đến trường, điều đó sẽ tác động và lan tỏa đến con. Cha mẹ có thói quen đọc sách và dạy con cách đọc sách, con sẽ hình thành thói quen đọc sách.
• Cha mẹ duy trì thái độ sống tích cực, nói, hành động và suy nghĩ với tinh thần lạc quan, con sẽ học được thái độ sống từ cha mẹ. 
• Cha mẹ chịu trách nhiệm cho những việc mình làm, thừa nhận sai lầm của mình, không đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc đổ lỗi cho người khác. Chủ động nói với con về cách cha mẹ đã khắc phục những sai lầm của mình, con sẽ học được tinh thần chịu trách nhiệm.

Vì vậy, khi ta muốn dạy con điều gì, hãy hỏi lòng mình trước “mình sống như vậy đã được chưa?”

Làm gương không có nghĩa là làm cha mẹ hoàn hảo

Chúng ta không phải là cha mẹ hoàn hảo. Chúng ta cũng là những người đang hoàn thiện mỗi ngày để trưởng thành cùng hành trình làm cha mẹ. Nhưng mỗi ngày, bạn có thể chọn sống tử tế hơn một chút, chân thành hơn một chút, kiên nhẫn hơn một chút để hoàn thiện bản thân và để làm gương cho con thành người mà chúng ta muốn con trở thành.

Làm cha mẹ tốt không phải là làm hoàn hảo, mà là sống thật tử tế mỗi ngày.

3 nguyên tắc vàng khi làm gương

1. Nhất quán giữa lời nói và hành động: Bạn hành động và giao tiếp phải luôn nhất quán với nhau để truyền đạt rõ thông điệp với con. Nếu lúc bạn nói hoặc hành động thế này, mai lại hành động khác khiến con không biết thế nào để noi theo. Ví dụ hôm nay bạn làm gương về sự cố gắng, nỗ lực của bản thân trong học tập. Ngày mai bạn lại nằm ườn xem ti vi khiến con bạn khó noi theo tấm gương của bạn
2. Kiên nhẫn: Trẻ em đôi khi vẫn không nghe lời người lớn, đặc biệt tuổi dậy thì có thể cãi lại cha mẹ lại nhưng con vẫn luôn quan sát chúng ta. Khi con không nghe lời hoặc cà khịa, bạn có thể không nổi nóng mà hãy nói với con cùng giải quyết việc này sau. Khi con vui vẻ, bạn hãy nói chuyện về việc con cư xử chưa tốt. Bạn cứ kiên nhẫn với con để con học tập từ cha mẹ. Đừng mong một sớm một chiều. Làm gương không phải dạy một lần, con hiểu ngay mà đó là hành trình lặp lại và tích lũy. Bạn càng sống đúng, càng gieo được nhiều điều tốt đẹp vào tâm hồn con.
3. Gương mẫu cả trong những điều nhỏ nhất: Bạn đừng xem nhẹ những hành động tưởng nhỏ nhặt hàng ngày như cảm ơn khi con giúp nhặt rau nấu cơm, giữ cửa cho người đi sau, cảm ơn bác bảo vệ, giao tiếp nhẹ nhàng khi mệt. Những điều ấy âm thầm gieo trong con tính nhân hậu, lễ độ và tử tế.

Gợi ý thực hành cho cha mẹ

1. Chọn một giá trị bạn muốn con học trong tuần này (VD: trung thực, kiên trì, nhân ái).
   Mỗi ngày tự hỏi: “Hôm nay mình đã sống thế nào để con học được điều đó từ mình?”
2. Ghi lại 3 hành động nhỏ trong ngày mà bạn muốn con nhìn thấy và học theo.
3. Mỗi tuần kể cho con một câu chuyện của bản thân về việc bạn đã từng cố gắng vượt qua khó khăn hoặc sửa sai.

Bạn có thể đọc thêm bài viết về xây dựng giá trị sống quan trọng cho con để hiểu thêm về việc làm gương cho con. Chúc bạn làm gương cho con hiệu quả.