Có lần mình đến nhà bạn ăn tối. Cậu con trai 13 tuổi lúi húi trong bếp cùng mẹ chuẩn bị bữa ăn đãi khách. Hai mẹ con nói chuyện với nhau rất vui vẻ. Bà mẹ vừa làm vừa hướng dẫn con nấu món súp bí ngô. Mình vào bếp để chúc mừng khi cậu bé vui vẻ hét lên “con đã hoàn thành món súp bí”. Chao ôi, góc bếp cậu ấy lủng củng xong nồi, bát đĩa. Vết bẩn khắp bếp và sàn. Mình nghĩ mẹ cậu ấy hẳn dọn góc ấy phải mất cả nửa giờ đồng hồ. Nhưng mẹ cậu ấy nở nụ cười thật tươi nói: “Cảm ơn con vì đã nấu súp bí cho cả nhà. Nhìn món súp thật ngon”.
Cuối bữa ăn, mẹ cậu bé lại tiếp tục khen và cảm ơn, rồi còn nói: “Ngày mai chúng ta cùng đi xem phim để ăn mừng vì thành công của con và niềm vui của cả nhà nhé!”. Cậu bé thích thú, phổng mũi suốt buổi tối và còn bảo sẽ thường xuyên giúp mẹ nấu ăn. Từ câu chuyện đó, mình càng thấy rõ lợi ích của việc khen ngợi, động viên con.
Con trẻ lớn lên theo cách cha mẹ nhìn nhận và nuôi dưỡng chúng mỗi ngày. Nhiều cha mẹ nghĩ rằng phải phạt con mới sợ, phải nghiêm con mới nghe. Nhưng một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, sự công nhận, lời khen ngợi, động viên và phần thưởng phù hợp là công cụ hiệu quả để định hướng hành vi tích cực ở trẻ. Khen ngợi, động viên và phần thưởng không đơn thuần là “chiêu dụ dỗ” trẻ ngoan ngoãn, mà là phương pháp khoa học giúp trẻ xây dựng động lực nội tại, lòng tự trọng và tính tự giác.
Khen ngợi con
Con càng lớn, lời khen lại càng cần tinh tế. Đặc biệt con ở tuổi dậy thì đang loay hoay tìm hiểu bản thân, nhạy cảm với cách người khác nhìn mình thì một lời khen có thể là sức mạnh, một lời chê có thể là vết thương. Ở tuổi này, con không còn bé để nghe răm rắp lời cha mẹ, nhưng cũng chưa đủ chín chắn để tự kỷ luật bản thân. Con đang học cách nhìn nhận bản thân qua mắt người khác, đặc biệt là cha mẹ. Hãy thử thay đổi, bạn sẽ nhận được sự thay đổi tích cực của con đó.
Vì sao lời khen và phần thưởng lại hiệu quả?
Khen ngợi và phần thưởng đúng lúc sẽ giúp con chúng ta xây dựng hành vi tốt. Các con sẽ lặp lại hành vi tốt khi nhận được nhiều lời khen ngợi hoặc khuyến khích. Khi bạn nhìn thấy điểm tốt ở con và nói ra, con hiểu là:
- À, mình đang làm đúng.
- Mình được bố mẹ tin tưởng.
- Mình muốn tiếp tục làm điều này.
Khi nào nên khen ngợi, động viên và thưởng cho con?
Hãy khen ngợi con nhiều hơn là sửa lỗi chúng để khuyến khích con có hành vi và thái độ tích cực.
- Khi bạn cảm thấy hài lòng về hành vi của con, hãy nói để con biết. Ví dụ: Mẹ thấy con rất tốt bụng khi xách đồ giúp bà.
- Nên tìm ra việc con làm tốt mỗi ngày để khen ngợi. Ví dụ: Hôm nay con thức dậy đúng giờ quá, không cần mẹ gọi.
- Cha mẹ có thể làm con ngạc nhiên bằng phần thưởng cho hành vi tốt. Ví dụ: Tuần này con đã lau nhà hai lần, chúng ta sẽ cùng đi xem phim để ăn mừng nhé!
Nguyên tắc “3C” khi khen
- Sử dụng lời khen cụ thể: Lời khen cần cụ thể để chỉ rõ hành vi tích cực mà cha mẹ đang ghi nhận cho hành vi của con. Một lời khen mơ hồ như: Con giỏi quá hay con tốt quá! đôi khi không chỉ rõ cho con biết mình đã làm gì đúng để lần sau tiếp tục phát huy. Khi cha mẹ sử dụng lời khen cụ thể, con biết mình nên lặp lại điều này và con cũng hiểu rằng cha mẹ thật sự quan sát, để ý và trân trọng những gì con làm.
Ví dụ về những lời khen cụ thể: Con rửa bát bữa tối làm mẹ rất vui hoặc con thật gọn gàng, con dọn dẹp phòng con rất sạch sẽ.
- Lời khen cần chân thành: Khi lời khen xuất phát từ sự chân thành, nó có tác động tích cực đến tinh thần và sự tự tin của con. Con cảm thấy được công nhận và khích lệ để tiếp tục phát huy những điểm mạnh và nỗ lực hơn nữa. Lời khen chân thành thể hiện sự quan tâm, tôn trọng và đánh giá cao thực sự đối với hành vi của con. Điều này giúp xây dựng và củng cố mối quan hệ dựa trên sự tin tưởng và tôn trọng lẫn nhau. Con có thể cảm nhận được sự chân thành của lời khen, đặc biệt là lứa tuổi dậy thì nên cha mẹ không nên “khen cho có”.
- Sử dụng cách không lời để khen ngợi hoặc khuyến khích con. Một ngón cái giơ lên, một nụ cười hoặc cái vỗ tay có thể là những cách hiệu quả để cho con thấy cha mẹ ấn tượng với hành vi hoặc nỗ lực của mình. Đôi khi, một cái gật đầu đầy tự hào còn có giá trị hơn trăm lời khen suông.
- Khen cả những tiến bộ nhỏ. Ví dụ “Hôm nay con biết để quần áo gọn gàng vào chậu giặt rồi.
- Khen ngợi sự nỗ lực, không cần chờ đợi kết quả. Ví dụ: “Mẹ thấy con đã cố gắng dậy sớm đi học đúng giờ cả tuần, mẹ rất tự hào”, hoặc “hôm nay con đã tự kiềm chế và không nổi nóng với mẹ, con làm tốt lắm!”
- Sử dụng lời khen và phần thưởng theo cách phù hợp với lứa tuổi. Ví dụ, tuổi dậy thì có thể không muốn được khen ngợi công khai vì những nỗ lực của mình, trong khi trẻ mới biết đi có thể thích được khen ngợi. Cha mẹ có thể dành cho bạn tuổi teen một phần thưởng nhỏ như đi ăn kem với bạn, được ăn KFC hay đi chơi với bạn ở siêu thị…
Nếu bạn gặp khó khăn khi mở lời khen ngợi con, do trước đây ít dùng hoặc do con đang tuổi dậy thì có phần xa cách bố mẹ. Bạn hãy tập dần, khen ngợi bằng những câu ngắn trước. Mỗi ngày một chút, bạn cũng sẽ thay đổi và nói lời khen ngợi, động viên con thường xuyên hơn.
Công thức khen “SAND”
Nếu khó khăn khi tìm lời để khen, cha mẹ hãy thử khen theo công thức này: SAND = Situation – Action – Nature – Desired impact
- Situation (tình huống): Con chơi đồ chơi với em chiều nay giúp mẹ có thời gian nấu ăn.
- Action (hành động): Con đã kiên nhẫn chỉ em cách chơi cờ tỷ phú.
- Nature (phẩm chất): Con thấy cô Hương xách nặng và đã biết giúp cô mang lên phòng. Sau đó con còn đặt đồ ăn lên bàn, tách riêng với các đồ khác. Con thật là người chu đáo.
- Desired Impact (ảnh hưởng tích cực): Em đã thấy con giúp cô Lan nhặt món đồ bị rơi và mẹ tin rằng em sẽ học theo sự tử tế của con.
Ngoài khen ngợi, cha mẹ có thể sử dụng thêm ngôn ngữ yêu thương để gần gũi và gắn kết con hơn.
Động viên con
Cha mẹ động viên để con làm tốt hơn và động viên cả khi con thất bại, đặc biệt con ở tuổi dậy thì. Cũng như người lớn, không phải lúc nào con cũng làm đúng. Ngay cả khi sai, sự động viên giúp con muốn sửa hơn là sự chỉ trích của cha mẹ. Câu cha mẹ nên dùng: “Mẹ thấy con đã rất cố gắng. Thất bại này là cơ hội để con học hỏi. Con hãy cố gắng hơn lần sau nhé!” hoặc “bố cũng từng sai như vậy khi bằng tuổi con. Chúng ta cùng tìm cách khắc phục nhé!”
Khi con thiếu tự tin, cha mẹ cũng nên động viên con. Cha mẹ có thể giúp con chia nhỏ mục tiêu để con có thể hoàn thành. Ví dụ: “Tuần này con thử đọc 5 trang sách mỗi ngày thôi nhé!” Hoặc nhắc lại thành công cũ: “Con nhớ hồi lớp 4 con đã vượt qua nỗi sợ đi qua nơi tối như thế nào không?”
Tránh động viên “độc hại”
Đôi khi vô tình, cha mẹ có thể có những lời động viên độc hại như: “Cố lên! Việc này dễ mà!”. Nói như vậy cha mẹ có thể tạo áp lực khiến con sợ thất bại. Bạn có thể nói: “Mẹ biết hôm nay con bị điểm thấp, nhưng mẹ tin con sẽ làm tốt hơn ở bài kiểm tra sau”. Bạn cũng có thể nói: “Việc này khó đấy nhưng mẹ sẽ luôn ở đây hỗ trợ con”.
Phần thưởng
Khi cha mẹ cho con phần thưởng vì những cố gắng và việc làm tốt, đó không phải hối lộ, mà là ghi nhận. Phần thưởng không cần phải là vật chất. Đôi khi chỉ là một buổi đi chơi riêng với mẹ, ăn một món ăn yêu thích, thêm chút thời gian chơi game cuối tuần hoặc một voucher tự do không phải làm việc nhà ngày hôm đó. Quan trọng là con biết lý do mình được thưởng vì đã cố gắng, vì thay đổi tích cực.
Một vài chú ý khi thưởng:
- Không thưởng vật chất đắt tiền thường xuyên khiến con chỉ làm vì phần thưởng.
- Không hứa thưởng trước khi con làm việc để tránh con tạo thói quen đòi hỏi. Không nên hứa: Nếu con ngoan, mẹ sẽ cho con mua món đồ con thích.
- Để con tự chọn phần thưởng trong danh sách cha mẹ đưa ra. Ví dụ con có thể đi siêu thị và được chọn món ăn dưới 50 nghìn hoặc con có thể mua một cuốn truyện…
Bài tập áp dụng:
- Mỗi ngày tìm 1 hành vi tốt của con và khen bằng công thức SAND.
- Duy trì hộp khích lệ: Mỗi hành vi tốt, con bỏ vào hộp một mảnh giấy hay sticker. Đủ 10 tờ, cả nhà cùng đi xem phim.
- Ghi chép “điều con làm tốt hôm nay” rồi bỏ vào một hộp “điều tốt” để cuối mỗi tháng bốc thăm một tờ đọc để cả nhà cùng nghe.
- Khen công khai khi phù hợp, giúp con thấy mình có giá trị trước cả gia đình.
Khen ngợi, động viên và phần thưởng không làm con hư mà bạn đang giúp con phát triển hành vi tích cực từ bên trong. Con sẽ cảm nhận nhận được sự tin tưởng và yêu thương vô điều kiện từ cha mẹ. Vậy nên chúng ta hãy khen con từ những điều nhỏ xíu ngay từ hôm nay nhé!
